Verslag excursie afdeling A08 naar de Radiotelescoop Dwingeloo

Zaterdag 29 november was het zover: met een enthousiaste groep leden van A08 vertrokken we op excursie naar de radiotelescoop in Dwingeloo. Een kort verslag en wat foto’s van deze inspirerende dag, ver van huis.

De reis was voor velen langer dan men doorgaans in een gemiddelde week aflegt. Daarom werd er onderweg door diverse carpoolers een korte pauze ingelast voor een sanitaire stop en een kop koffie. Ook uw verslaglegger deed dat, samen met zijn reisgenoten, bij het vernieuwde De Lichtmis, waar een uitstekende bak koffie en een appelgebakje klaarstonden.

Eenmaal in de regio aangekomen verzamelden de deelnemers zich bij De Bospub. Daar genoten we van een heerlijke lunch. Het restaurantje ligt op slechts tien minuten rijden van de 25 meter grote radiotelescoop.

Ontvangst en geschiedenis van de telescoop

Na de ontvangst door onze gastheer Jan van Muijlwijk (PA3FXB) kregen we buiten, voor de indrukwekkende telescoop, een uitgebreide uitleg. Jan vertelde over de ontwikkeling, de bouw en de opening door koningin Juliana in 1956. Daarna kwamen het wetenschappelijk pensioen in 1998, de restauratieperiode en de heropening in 2014 door Nobelprijswinnaar Joseph Taylor (K1JT) aan bod, die wij ook kennen als grondlegger van de WSJT-X software.

Sinds die heropening is de 120 ton wegende telescoop ter beschikking van radioamateurs, amateurastronomen en onderwijsinstellingen. Een bijzonder detail: in de sokkel zijn asresten ondergebracht van Grote Reber (1911–2002), een pionier in de radioastronomie. In 2009 kreeg de telescoop de status van rijksmonument en een jaar later werd het erkend als industrieel erfgoed.

Binnen in de cabine

Na de uitleg buiten beklommen we de trap om in de cabine onder de telescoop op te warmen. Daar vertelde Jan over de motor en techniek die het roteren van de telescoop mogelijk maken. Een volledige rotatie duurt ongeveer 15 minuten. Alles wordt aangestuurd door een stappenmotor en een speciale techniek die ervoor zorgt dat de telescoop volledig schokvrij beweegt Dat is namelijk essentieel om onderzoek niet te verstoren.

Binnen kregen we ook een demonstratie van het ontvangen van een pulsar. Dit was een van de duidelijkst hoorbare pulsars: PSR B0329+54. De afstand tot de aarde is ongeveer 5300 lichtjaar, zo’n 50,1 biljard kilometer. Het audio dat we hoorden was dus uitgezonden nog voordat de Egyptenaren aan hun eerste piramides begonnen. Een bijna niet te bevatten gedachte, maar toch realiteit.

Waterstoflijn en structuur van de Melkweg

Daarna zoomden we in op de radiostraling van neutrale waterstofatomen, ontvangen op 1420 MHz. Ook dit was indrukwekkend, want hiermee kun je de structuur en toestand van onze Melkweg bestuderen. Met veel geduld, rekenwerk en de juiste apparatuur is dit thuis ook te doen. Maar met een parabool van 25 meter is het uiteraard een stuk gemakkelijker.

Het hoogtepunt: Moonbounce (EME)

En toen was het tijd voor het hoogtepunt voor veel zendamateurs: moonbounce (EME / Earth-Moon-Earth). De Dwingeloo-telescoop heeft eerder ook al reflecties gemaakt op sterren, satellieten, het ISS en zelfs op Venus.

Wij beperkten ons tot de maan, op de 23 cm-band. De Kenwood TS-2000X levert maximaal 10 watt op 23cm, dat wordt versterkt tot 120 Watt als input voor de telescoop. De parabool doet daar nog een schep bovenop en uiteindelijk wordt er circa 10 Mega Watt E.R.P. naar de maan uitgestraald.

Om de echo te demonstreren zong Jan Vader Jacob. Na elke zin liet hij de PTT los en hoorden we zijn eigen stem ongeveer 2 seconden later terug, gereflecteerd van de maan, die op dat moment zo’n 400.000 km van ons verwijderd stond. Een magisch moment.

Omdat je nooit weet op welke frequentie iemand bezig is met EME, is er een chatsysteem van HB9Q Logger, waar gebruikers zich melden en skeds kunnen afspreken.

Zelf aan de slag.. Een unieke kans!

De aanwezigen mochten zelf proberen verbinding te maken, onder de roepletters van de radiotelescoop: PI9RD.

Frank (PA7F) beet het spits af en wilde graag een CW-verbinding maken. De morsesleutel kwam tevoorschijn en niet veel later had Frank zijn eerste EME-QSO binnen: met het Zweedse station Anders (SM5DGX), die “slechts” een 8-meter schotel in de tuin heeft. Even later kwam dit station ook terug in SSB. Jan nam kort de microfoon over om dat QSO te maken.

Daarna vroeg Wouter (PA3WZA) aan Jan of iemand van de aanwezigen zelf een SSB-verbinding kon proberen. De meesten waren toch wat terughoudend, en uiteindelijk werd Richard (PD3RFR) vriendelijk doch beslist naar voren geschoven voor deze mooie taak.

Ook voor hem was het even zoeken. Na herhaaldelijk CQ roepen, een melding in HB9Q Logger en nóg maar eens CQ roepen kwam daar het Italiaanse station Franco (I2FAK). De ontvangst was beduidend zwakker dan bij het Zweedse station eerder. Het QSO verliep wat rommelig, de EME-werkwijze is immers anders dan bij normale verbindingen. Maar dat hoort bij pionieren. Met hulp van Jan werden uiteindelijk toch de signaalrapporten uitgewisseld en het QSO gelogd. Voor Richard een onvergetelijk moment: zijn stem is gehoord op én via de maan!

Afsluiting

Aan alle mooie dingen komt een einde, zo ook aan deze bijzondere belevenis. Wouter overhandigde namens de afdeling een vloeibaar bedankje aan Jan. Daarna stroomden we langzaam de cabine uit en keerden terug naar De Bospub, waar een kleiner gezelschap nog genoot van een smakelijk diner. Dat alles onder het genot van een knapperend houtvuur dat door Michiel (PC7MM) werd gemonitord en bijgevuld.

Na het tafelen begon de terugreis richting het midden van het land. Iedereen kon terugkijken op een enerverende, leerzame en vooral onvergetelijke dag.

Meer informatie over de radiotelescoop via Stichting CAMRAS, https://www.camras.nl

Onderstaand nog wat sfeerbeelden, aangeleverd door diverse deelnemers, in random order. Klik op een foto om te vergroten!